Historiski pozadk syćoweho projekta

Budyski měr lěta 1018: Wuznamna cezura němsko-pólskich stawiznow

Friedrich Pollack (Serbski Institut)

Übersetzung ins Sorbische/Přełožk do serbšćiny: Dorothea Scholze/Šołćina

Knježachu wosebiće wojowarske časy na spočatku 11. lětstotka, jako małe sydlišćo z mjenom „Budusin“ w kraju Milska prěni raz do swětła stawiznow stupi. Časowy swědk Thietmar z Merseburga rozprawja w swojej znatej chronice wobšěrnje wo wotměnjacych bitwach, woblěhowanjach a wurubjenjach, kotrež kraj a swojich wobydlerjow słowjanskeho kmjena Milčanow lětdźesatki dołho škodowachu. Njeličomni ludźo buchu z woporami boja wo nadknjejstwo w tutym regionje, kotryž budźe so hakle pozdźišo Hornja Łužica mjenować, prjedy hač wójnske strony na spočatku lěta 1018 brónje trajnje wotpołožichu. Wotpósłancy romsko-němskeho kejžora Heinricha II. a pólskeho wójwody Bolesława I. zetkachu so dnja 30. januara 1018 w „Budusinje“ a zrjadowachu swoje rozestajenja ze zrěčenjom. Małe sydlišćo při Sprjewi bu njejapcy městno politiki europskich mócnarstwow. Budyski měr bě wuznamny měznik w stawiznach němsko-pólskich poćahow z daloko sahacymi wuskutkami. 

Thietmar z Merseburga

Merseburgski biskop Thietmar je dźensa wosebje přez swoju chroniku znaty, w kotrejž z wjele znajomosćemi a detailemi wo stawiznach romsko-němskeho mócnarstwa za čas Ottonow rozprawja. Jemu mamy so dźakować nic jenož za prěnje naspomnjenje Budyšina jako „civitas Budusin“ w lěće 1002, ale tež za jeničku wěstu informaciju wo Budyskim měrje lěta 1018, kotryž bě jako časowy swědk sobu dožiwił.Narodźił bě so Thietmar dnja 25. julija 975. Dokelž pochadźeše z nahladneho zemjanskeho rodu von Walbeck, běše jeho ródne městno w gmejnje samsneho mjena w bliskosći Helmstedta. Jeho staršej předwidźeštaj za Thietmara duchowny žiwjenski puć. Syn hrabje dósta wukubłanje na Quedlinburgskim wustawje, w klóštrje Berge kaž tež na Magdeburgskim wustawje. Najskerje wokoło lěta 1000 bu wón z čłonom Magdeburgskeho tachantskeho kapitla. Lěta 1004 dósta w přitomnosći krala Heinricha II. měšnisku swjećiznu. 1009 bu na biskopa za Merseburg pomjenowany. Tule prócowaše so wosebje wo dospołne wobnowjenje mjeztym zahinjeneho biskopstwa. Tež z tuteje přičiny započa wón wokoło 1012 z pisanjom swojeje chroniki mócnarstwa a biskopstwa. Wona dyrbješe spomnjeće na Ottonow jako přisporjerjow mócnarstwa a zaškitowarjow cyrkwje zachować. Sebje samoho wopisowaše wón porno tomu jako „małeho, njenahladneho a w mjezwoču skomoleneho“. Thietmar zemrě dnja 1. decembra 1018 a so w Merseburgskej katedrali pochowa.Chronika biskopa Thietmara wobsteji w cyłku z wosom knihow, kotrež wobjednawaja čas wot 908 do 1018. Spisar złožowaše so na bohaty žórłowy material, ke kotremuž měješe jako biskop bjez problemow přistup. Na wěrypodobnosći chroniki njewobsteja tuž, při wšej žadanej zdźeržliwosći, žane dwěle. Wosebje wo podawkach swojeho žiwjenskeho časa wě chronist často nadrobnje rozprawjeć.

Originalny rukopis chroniki Thietmara z Merseburga dóńdźe w 16. lětstotku do Drježdźan. Tule bě so w 2. swětowej wójnje tak jara wobškodźił, zo je dźensa lědma hišće wužiwajomny. Na zbožo běchu hižo na spočatku 20. lětstotka wysokohódnotnu kopiju zhotowić dali.

Njeje připad, zo bu tele zrěčenje w Budyšinje wotzamknjene. Městno płaćeše ze swojim škit skićacym hrodom na 30 metrow wysokej, nahle spadowacej skale nad Sprjewju drje hižo wot 10. lětstotka sem jako wažne srjedźišćo kraja Milska. Tónle wupřestrěwaše so přez něhdźe 20 km sěroke krajne pasmo někak mjez dźensnišimaj městomaj Kamjenc a Lubij. Ze swojimi přihódnymi klimatiskimi wobstejnosćemi a płódnej hlininowej pódu skićeše Milska ludźom zažneho srjedźowěka idealne wuměnjenja za trajne zasydlenje. Zapadosłowjanski kmjen Milčanow bě drje so tule snano hižo na kóncu 7., najpozdźišo pak w běhu 8. lětstotka zasydlił a prěnje wjeski załožił, kotrež so w běhu časa z centralnje połoženymi hrodźišćemi wudospołnichu. W tak mjenowanym „Bayerskim geografje“, podobnym na taflu ludow, kotruž mamy prawdźepodobnje na pózdni 9. do zažneho 10. lětstotka datować, připisa so Milčanam teritorij wot cyłkownje 30 tak mjenowanych „civitates“, potajkim hrodowych wobwodow abo sydlišćowych centrow. Dotal su w cyłej Hornjej Łužicy něhdźe 60 twjerdźiznow ze słowjanskeho časa znate. Trochowanja wuchadźeja tohodla z ličby ludnosće wot něhdźe 6 500 wobydlerjow.

Tola nic jenož na zakładźe přirodorumnych wobstejnosćow běše kraj Milska wokoło wróćicy lěttysacow atraktiwny teritorij. Tež z jeho wobchadneho a geostrategiskeho połoženja wurosćechu požadosće. Přez kraj ćehnješe so w zapado-wuchodnym směrje jedyn z najwuznamnišich wobchadnych pućow srjedźowěkowskeje Europy: Via Regia, kotraž sahaše  wot iberiskeje połkupy přez Francosku, dale z Porynskeje a srjedźneje Němskeje hač do Krakowa a Kiewa, wotkal puć dale hač do centralneje Azije wjedźeše. Tuta dróha tworješe tajke něšto kaž hłownu arteriju transkontinentalneho dalokowikowanja. Wo jeje hospodarskim wuznamje swědča mjez druhim wjacore namakanki slěbrowych pokładow z 10. a 11. lětstotka na teritoriju dźensnišeje Hornjeje Łužicy, kaž na přikład depotowe namakanki z Bischdorfa pola Lubija, Mješic pola Budyšina, Rodec pola Wósporka a Zoblitz pola Reichenbacha. Kedźbnosć zbudźi wosebje najmłódša tajka namakanka, na kotruž archeologojo hakle 2005 w Chórtnicy pola Wósporka storčichu. Wona wobsahuje wjace hač 1 500 jednotliwych dźělow ryzy slěbra a waži cyłkownje něhdźe 900 g. Mjez nimi su  slěborne kruchi, wotłamanki drohotnych debjenkow kaž tež wjace hač 1 300  slěbornych pjenjez a pjenježnych fragmentow. Poslednje hodźa so na městna pjenjezybića po wšěm swěće wróćo wjesć: wot Yorka a Maastrichta w zapadnej Europje hač do Taškenta a Samarkanda w centralnej Aziji. Wuraznje pokazuja tute pokładowe namakanki, zo běžeše přez Viju Regiju mjezynarodny tworowy a pjenježny wobchad, kotryž tež islamski swět zapřija. Knjejstwo nad krajom Milčanow lubješe tuž bohate dochody. We wopismje z lěta 971 naliča so měd, kožuchi, slěbro, poddanojo, drasta, swinje a žito jako wotedawki z Budyskeho kraja.

Wot zažneho 10. lětstotka přińdźe Milska přiběrajcy pod ćišć rozkćěwacych susodnych mócnarstwow, kotrež w małym, politisce słabym kraju přihódnu přiležnosć za wotkrywanje nowych resursow kaž tež za rozšěrjenje křesćanstwa widźachu. W lěće 932 porazy romsko-němski kral Heinrich I. (wokoło 876–936) z hroda Mišno Milčanow a Łužičanow (w kónčinach dźensnišeje Delnjeje Łužicy) a žadaše sej wot nich tribut. Natwar tributoweho knjejstwa njewoznamjenješe pak hišće žane teritorialne dobyće. Poražene kmjeny mějachu wot toho časa jenož wěste tributy na kejžora wotwjesć, mjeztym zo wosta jich politiski a towaršnostny staw njepotrjecheny.  Bliše podaća z tutoho časa su bohužel lědma znate. Mjez lětomaj 937 a 965 bě markhrabja Gero († 965) za přesadźenje ottoniskeho tributoweho knjejstwa nad Słowjanami wuchodnje Łobja a Solawy zamołwity. Podata je mjez druhim wójnska wuprawa Gera přećiwo słowjanskim Łužičanam (w kónčinach dźensnišeje Delnjeje Łužicy) w lěće 963. Aktiwity Gera w kraju Milčanow njedadźa pak so dopokazać. Hač k trajnemu poddaću a wobknježenju serbskich kmjenow, tak wopisuje to tež Thietmar, zańdźechu hišće někotre lětdźesatki. Naslědnicy Heinricha na kralowskim resp. kejžorskim trónje, ći „třo Ottojo“, běchu na mnohich druhich frontach zapřijeći a wěnowachu krajej Milčanow tuž w přirunanju mało kedźbnosće. Sylne znamjo za prawo knjejstwa kejžora nad dobytymi krajemi Serbow smě so zawěsće w załoženju Mišnjanskeho biskopstwa w lěće 968 přez Otta I. (912–973) widźeć. Wone woznamjenješe prěni wjeršk słowjanskeho misionstwa, kotrež dźěše z wojerskim podćisnjenjom ruku w ruce. Tež kraj Milčanow měješe so wot Mišna sem systematisce christianizować a z tym zdobom do strukturow romsko-němskeho mócnarstwa zapřijeć.  Na zakładźe njeměrnych, přeměnjatych časow wšak běchu tudyši biskopja w swojej misionskej dźěławosći hišće dosrjedź 11. lětstotka chětro wobmjezowani.

Skerje labilna mócnarska pozicija romsko-němskeho kejžora w podćisnjenych słowjanskich kónčinach wubudźi bórze požadosće pola pólskich a čěskich susodow. Kraj Milčanow storhny so do kužoła bojow wo móc swojich susodow, kotrež wužórlichu w spočatnje mjenowanych lětdźesatki trajacych wojerskich konfliktach w krajnym třiróžku mjez romsko-němskim mócnarstwom, Pólskej a Čěskej. Wjackróć zapadnychu čěske wójska na serbski teritorij, w kotrymž chcyše mócnarstwo prawo měć. Kejžor drje so wjeseleše, zo so łužiske kmjeny wočiwidnje na wulkim słowjanskim zběžku lěta 983 njewobdźělichu, w kotrehož wuslědku sej słowjanscy Łužičenjo sewjerowuchodnje srjedźneho a delnjeho Łobja swoju njewotwisnosć zaso wróćo zdobychu. Po Thietmaru podćisny Mišnjanski markhrabja Ekkehard I., wazal kejžora, „swobodnje rodźenych Milčanow“ po lěće 985 doskónčnje. W kraju Milčanow započa so na to z natwarom syće tak mjenowanych hrodowych wobwodow (Burgwarde), pola kotrychž jednaše so wo wojerske a zarjadniske wobwody k planowanemu wotkrywanju kraja. Prěni raz w žórłach předleži tele nowe rjadowanje w lěće 1007, jako němski kral Mišnjanskemu wysokemu wustawej tři hrodowe městna „Ostrusna“, „Trebista“ a „Godobi“ (najskerje Wostrowc, Dołhaćicy a Hodźij) w kraju Milčanow dari.

Ze smjerću kejžora Otta III. w lěće 1002 a krótko po tym z mordarstwom jeho potencielneho naslědnika Ekkeharda I. z Mišna wotłamaštej so  spočatk 11. lětstotka njejapcy dwě wažnej zepěrje mocy němskeho knjejstwa w kraju Milčanow. Nětko widźeše pólski wójwoda Bolesław I. swoju šansu a zdoby sej hród Budyšin z nahłym nadpadom. Naslědnikej Otta, Heinrichej II., njezbywaše za swój čas ničo druhe, hač knjejstwo Bolesława nad Milskej a (Delnjej) Łužicu připóznać. Tola wójnske naprawy trajachu dale. Hižo w lěće 1003 nadpadny Heinrich II. z wójskom kraj Milčanow. Lěto pozdźišo poradźi so jemu hród Budyšin wróćo zdobyć, kotryž staji pod knjejstwo Hermanna I., bratra zamordowaneho markhrabje Ekkeharda. Hermann so lěta 1008 zaso wot Bolesława wućěri, tola hižo w slědowacym lěće nawróći so tam z kralowskej podpěru.

Heinrich II.

Heinrich II. bě posledni němski kral a kejžor z rodu Ottonow. Narodźił bě so w lěće 973 (abo 978) jako syn bayerskeho wójwody Heinricha II., mjenowany „Zadźěrak“ (němsce „der Zänker“). Wón wopyta jako dźěćo mjez druhim wuznamne katedralne šule w Hildesheimje a Regensburgu, hdźež dyrbjachu jeho wočiwidnje na duchowny žiwjenski puć přihotować. Po smjerći swojeho nana w lěće 995 připadny wšak jemu wójwodstwo Bayerskeje. Lěta 1002 přesadźi so w boju wo kejžorsku krónu přećiwo wjacorym kandidatam a bu srjedź toho lěta w Mainzu jako Heinrich II. za krala woleny. Krónowanje na kejžora sta so politiskich konfliktow z cyrkwinskim statom dla hakle w lěće 1014 w Romje. Doba Heinrichoweho knjejstwa, tak zhonimy přez Thietmara, bě cyle wot trajacych rozestajenjow z pólskim knježićelom Bolesławom I. charakterizowana. Na rozdźěl wot swojich předchadnikow hraješe italska politika pola njeho jenož podrjadowanu rólu. Hižo za čas swojeho wuzwolenja k romsko-němskemu kralej widźeše so Heinrich sylnej opoziciji mjez zemjanami mócnarstwa wustajeny, kotřiž so zdźěla na stronu Bolesława stupichu. Heinrich zaso wudźeržowaše wot swojeho časa jako bayerski krajny knjez intensiwne zwiski k čěskim wójwodam, kotřiž słušachu tradicionelnje k přećiwnikam Pólskeje. Z toho wurosće zakładna njedowěra mjez woběmaj knježacymaj, kotraž so přez prašenja mocy a hierarchije hišće přisporješe. Zo poměr tuteju knježićelow pod žanej dobrej hwězdu njesteješe, so hižo w lěće Heinrichoweho postupjenja na trón pokaza. Na wróćopuću swojeho hołdowanskeho wopyta pola krótko do toho krónowaneho krala w Merseburgu Bolesława nadpadnychu a wón wućekny sej runje hišće wotwjedźenju – abo hóršemu. Napadnje, kak jasnje Thietmar w swojej chronice wuzběhuje, zo sta so tónle nadpad bjez wědźenja a kazanja swojeho krala. Bolesław pak, kotryž čuješe so zasadnje wot Heinricha njewaženy, drje bě tele dožiwjenje hinak interpretował a započa zwadu z kralom, z tym zo němski hród Strehla pola Riesa ze zemju zruna.

Pjatnaće lět ćahaše so konflikt wobeju knježićelow wo nadmóc w serbskich krajach, prjedy hač spočatk 1018 po wjacorych bitwach z mnohimi stratami k Budyskemu měrej dóńdźe. Heinrich bě wotnětka swobodny, so wohroženju přez bycantinskeho kejžora w Italskej wěnować. Wón zemrě w lěću 1024 a bu w Bambergskej katedrali pochowany.

Lěta 1013 pospytaštaj Heinrich a Bolesław na Merseburgskim dwórskim dnju swój konflikt doskónčnje rozrisać a dóńdźeštaj ke kompromisej. Bolesław přisahowaše Heinrichej swěru, kotryž pólskemu wójwodźe za to Milsku a Łužicu jako leno přepoda. Tola měr njedźeržeše. Po tym zo Bolesław Heinrichej hižo připrajene kontingenty wójskow za jeho wuprawu do Italskeje tola njepřewostaji, poda so kral wot 1015 znowa na wójnske wuprawy do kónčin wuchodnje Łobja. Wjace hač tysac muži, žonow a dźěći bě so po Thietmarje jeničce w bitwje wokoło wulkeho hrodu Milčanow „Businc“ na horje Landeskrone pola Zhorjelca do němskeje jatby dóstało. Tola zaměr, Bolesława z tym trajnje zesłabić a zaso hač za Wódru wotwobarać, so njedocpě. Spočatk 1018 dojednaštej so wobě stronje na Budyski měr, kotryž hižo w Merseburgu postajene dojednanja doskónčnje zapisa a krajej Milska po lětdźesatkach njewěstosće a bojow skónčnje měr přinjese.

Bolesław I.

Bolesław, mjenowany Chrobry (serbsce Chrobły) narodźi so lěta 965 abo 967 jako syn pólskeho wójwody Mieszko I. z rodu Piastow. Jako knježićelej hišće młodeho pólskeho mócnarstwa wjedźeštaj nan a syn politiku, kotraž měrješe so předewšěm na stabilizaciju a wutwar jeju mocy znutřka a zwonka kraja. Po smjerći swojeho nana přewza Bolesław, drje přećiwo toho poslednjej woli, lěta 992 samoknjejstwo w kraju a wućěri z nim konkurěrowacych přiwuznych. Wažnych zwjazkarjow za swoje politiske cile namaka wón w kejžoru Oće III., z kotrymž zhromadnje přećiwo zběžkarskim Łužičanam a Obodritam ćehnješe, kaž tež w markhrabi Ekkehardźe I. z Mišna, kotrehož połbratr wón běše. Z podpěru Otta załoži Bolesław w lěće 1000 arcybiskopstwo Gniezno ze suffragan-biskopstwami Kołobrzeg, Kraków a Wrocław. Tak mjenowany „Zjězd w Gnieznje“ (němsce „Akt von Gnesen“) woznamjenješe jasne powyšenje wuznama Pólskeje a piastoweje dynastije. Bolesław postupi wot „tributariusa“ (tributa winowateho) k „dominusej“ (knjezej), to rěka k runoprawnemu knježićelej mjez wjerchami mócnarstwa. Tole bě kaž diplomatiske připóznaće Pólskeje jako suwereny teritorij přez kejžora. W pisomnych žórłach zadomi so pomjenowanje „Polonia“ za nowe mócnarstwo na wuchodźe. Po smjerći Otta a Ekkeharda w lěće 1002 žadaše sej Bolesław knjejstwowe prawo nad krajom Milčanow a marku Mišno. Dokelž pak wo tym z Ottowym naslědnikom k žanomu dojednanju njedóńdźe, započa so dołhi slěd wojerskich rozestajenjow mjez woběmaj stronomaj, kotrež so hakle z Budyskim měrom lěta 1018 skónčichu. Bolesław dósta Milsku a (Delnju) Łužicu wot Heinricha jako leno a knježeše wot toho časa nad mócnarstwom, kotrež so wot Budyskeho kraja hač k hranicam Kiewskeje Rus rozpřestrěwaše. Dnja 17. junija 1025 zemrě Bolesław I. a so w Póznańskej katedrali pochowa.

Tak wosta knjejstwo nad krajom Milčanow a (Delnjej) Łužicu pola Bolesława z Pólskeje, kotryž bližeše so z tym wjerškej swojeje mocy. Lěta 1025, krótko do swojeje smjerće, docpě pola bamža přezjednosć ke kralowskemu krónowanju, kotrež so w Gnieznje wotmě. Nimale 30 lět, mjez 1002 a 1031, wostaštej Hornja a Delnja Łužica w pólskim wobsydstwje. Po tym pak, zo pod Bolesławowym synom Mieszkom II. (990–1034) spěšny rozpad pólskeho kralestwa zasadźi, skónči so tale era. W lěću 1031 padny kraj Milčanow ze wšej (Delnjej) Łužicu zaso pod kejžorsku kontrolu. W dalšim Budyskim měrje potwjerdźichu kontrahenća nowe poměry mocow. Konrad II. pomjenowa Ekkeharda II. z Mišna na noweho knježićela podłu Sprjewje. Z tym bě so konflikt mjez Pólskej a Němskej wo nadknjejstwo w serbskich kónčinach doskónčnje na dobro romsko-němskeho mócnarstwa rozrisał a Pólska sćahny so za Kwisu wróćo. Tola w pólskej pomjatnej kulturje steješe „Budziszyn“, wulki hród kraja Milčanow, hišće dołho jako šifra za něhdyšu móc pólskeho stata a za jeho wuznam jako runohódny susod němskeho mócnarstwa. Wosebje w 19. lětstotku, po tym zo bu Pólska z politiskeje karty Europy wotstronjena, dožiwi romantiske dopomnjeće na sławny srjedźowěk woprawdźity rozkćěw. Pólski stawiznar Wilhelm Bogusławski (1825–1901) interpretowaše dobu Bolesława samo jako wjeršk pólsko-serbskeje zwjazanosće, hdyž wobaj słowjanskej ludaj přezjednej přećiwo němskim nadpadnikam wojowaštej. A hišće w měrcu 1945, krótko do kónca 2. swětoweje wójny, bě w Krakowskim dźeniku „Dziennik Polski“ apel na pólske wójska za wuswobodźenje Łužicy wot nacionalsocialistiskeho knjejstwa čitać: „Dyrbimy so do Budyšina nawróćić a tam Chrobłemu pomnik stajić.“ Budyski měr lěta 1018 steji dźensa symbolisce za wotměnjace stawizny w poćahach Němskeje a Pólskeje. Wón ilustruje zdobom wosebitu mostowu funkciju, kotraž ma so dwurěčnej Łužicy w němsko-pólskim poměrje přez wjace hač tysac lět připisać.